Niedaleko, tu w pobliżu

„Mieszkam między Łodzią a Warszawą”, „mieszkam niedaleko Torunia”, „mieszkam koło Wałbrzycha” – tak się czasem przedstawiają osoby z mniejszych miast. Sama takiego sformułowania używałam i niekiedy używam nadal. Jest w tych wizytówkach chęć zakotwiczenia się na mapie, ale także opowieść o tożsamości: o byciu pomiędzy, na styku, w cieniu większych i bardziej znanych ośrodków.

Wiele reporterek i reporterów, wielu dziennikarzy lokalnych powtarza od lat: małe miasta trafiają na strony główne portali i okładki gazet, gdy wydarzy się w nich coś, co można opatrzyć clickbajtowym nagłówkiem – jakiś szok, jakiś skandal. Końskie stało się popularne od czasu hasła „Wybory wygrywa się w Końskich”, organizuje się tam debaty, choć o Końskich podczas tych debat nie dowiadujemy się niczego. Kilka tygodni temu wiele rozgłośni radiowych donosiło o tym, że mieszkańcy Otwocka w wyniku gigantycznej awarii są pozbawieni wody. W Skierniewicach latem 2019 roku wody zabrakło tak po prostu i miasto stało się na jakiś czas stolicą polskiej suszy – ale też polskiej betonozy, ponieważ tamtejszy pozbawiony jakiejkolwiek zieleni rynek idealnie ilustrował definicję tego zjawiska. W tym roku Skierniewice próbują się na nowo zazielenić, ale to nie jest cała opowieść o tym mieście. Ze względu na położenie pełnią rolę miasta satelickiego wobec Warszawy i Łodzi. I to już nie jest to smutne „pomiędzy” sprzed piętnastu, dwudziestu, trzydziestu lat – od coraz większej liczby włodarzy różnych ośrodków słyszę, że to w porządku być sypialnią, o ile przekłada się na rozwój mieszkaniowy, infrastrukturę transportową i szerzej jakość życia.

W Polsce jest ponad tysiąc miast, z czego sto siedem to tak zwane miasta prezydenckie – rządzą nimi prezydenci, nie burmistrzowie. Małych miast jest około siedmiuset. Około dlatego, że po pierwsze, co roku w styczniu na mapie pojawia się kilka nowych – na przykład w styczniu 2025 roku prawa miejskie dostały Końskowola, Kurów, Wąwolnica, Kazanów, Kobylnica, Sobków i Zaniemyśl. Po drugie, jakąś trudność stanowi samo pojęcie „małe miasto”. Najczęściej stosuje się kryterium ludnościowe, które sprowadza klasyfikację do liczby mieszkańców – zazwyczaj od kilku do kilkudziesięciu tysięcy. W Unii Europejskiej za małe miasto uważa się miejscowość liczącą poniżej pięćdziesięciu tysięcy mieszkańców, w Stanach Zjednoczonych Ameryki – od dziesięciu do pięćdziesięciu tysięcy. W Polsce, podobnie jak w Czechach, granicą bywa dwadzieścia tysięcy.

W wielu krajach definicje nie sprowadzają się jedynie do liczb – bierze się pod uwagę również m.in. gęstość zaludnienia, funkcje, jakie miasta pełnią wobec swoich mieszkańców i otoczenia czy formy użytkowania ziemi. Mniejsze ośrodki są często samowystarczalne. Mieszkańcy i mieszkanki mają w nich na wyciągnięcie ręki to, co najważniejsze: dostęp do edukacji, pracy, usług, kultury, opieki zdrowotnej czy transportu. Hans Elsasser, profesor geografii ekonomicznej z Uniwersytetu w Zurychu zaproponował całkiem, moim zdaniem, użyteczną klasyfikację funkcjonalną, która wyróżnia cztery główne role małych miast: zaopatrzeniową, mieszkaniową, rynku pracy i kulturową. Te funkcje często się zazębiają i uzupełniają. To m.in. tym funkcjom przyglądam się podczas podróży przez małe polskie miasta, które często znajdują się w pobliżu większych aglomeracji. Daje to mieszkańcom wybór: codzienne życie w spokojnym rytmie mniejszego miasta i możliwość korzystania z zasobów dużych ośrodków. Jednak to także wyzwanie – od lat małe miasta, nie tylko polskie, borykają się z odpływem mieszkańców, zwłaszcza młodszych, którzy wybierają większe ośrodki w poszukiwaniu pracy czy edukacji.

Pleszew – kilkunastotysięczne miasto w Wielkopolsce – cztery lata wybrało sobie nowe hasło promocyjne. W sloganie „Kompaktowy Pleszew” zawierają się m.in. przekształcenie dworca kolejowego w centrum kulturalne z biblioteką, aktywna polityka senioralna, nasadzenia drzew, budowa ścieżek rowerowych, inwestycje w samorządowe budownictwo mieszkaniowe. Pleszew jest znany jako pierwsze w Polsce miasto piętnastominutowe, ale znowu – to też nie jest cała opowieść o tym mieście.

*

Wybór zaledwie kilkunastu spośród kilkuset mniejszych miast do cyklu Podcast Lokalny był bardzo trudny i jednocześnie wcale nie był.

Nie tylko mieszkam w niedużym mieście, ale od lat piszę o mniejszych ośrodkach. O tym, jak się w nich żyje, mieszka, pracuje, uczy. Ale teraz jestem w podróży, która ma trochę inny cel: opowiedzieć o mniejszych miastach nie tekstem, ale również dźwiękiem. Głosami mieszkanek i mieszkańców, głosami osób, które mają ciekawe pomysły i je po prostu realizują. Bo coraz częściej to właśnie w mniejszych miejscowościach powstają oryginalne, ciekawe pomysły, innowacyjne polityki w zakresie przestrzeni publicznych, kultury i transportu.

Oczywiście przekraczam tu swoją strefę komfortu, bo nagrywanie bardzo, bardzo różni się od pisania i dla osoby posługującej się na co dzień klawiaturą jest wyzwaniem. Ale niezależnie od narzędzia najważniejszy jest temat. Rozmowy o mieszkalnictwie, przestrzeniach publicznych, transporcie, edukacji i kulturze pokazują, że małe miasta nie są tylko punktami na mapie między większymi ośrodkami – ani mniejszymi, gorszymi, jakimiś tam wersjami metropolii – i wcale nie chcą nimi być. Zasługują na swoją przestrzeń w debacie publicznej, na opowieść, która nie zaczyna się od „pomiędzy”, „obok” czy „z ostatniej chwili”.

Na ten cykl składa się dwanaście odcinków tematycznych. To będzie opowieść o Skierniewicach, Rumii, Łowiczu, Pleszewie, Jarosławiu, Chrzanowie, Przysusze i innych miastach. Nie zamierzam opowiadać całej historii, bo to zwyczajnie niemożliwe. Jak sroka wybieram sobie to, co mnie zaciekawiło, co ostatnio zwróciło moją uwagę i o tym właśnie opowiadam w Podcaście Lokalnym – o mniejszych miastach, o tym, jak one brzmią i jak żyją w 2025 roku.

Odcinki będą dostępne na naszej stronie ir2.info i w platformach podcastowych.

Pierwszy - 25 maja. Kolejne - mniej więcej co tydzień.