Miasto szczęśliwe. Ale czy naprawdę?

Jakiś czas temu zostałem zaproszony do debaty pod tym hasłem: miasto szczęśliwe. Zapraszający mieli prawdopodobnie gdzieś w tyłach głowy, że w swoim czasie napisałem wstęp do książki o takim właśnie tytule. Zrobiłem to w roku 2014, czyli dekadę temu, gdy łudziłem się jeszcze, że mamy z miastami trochę inne problemy niż te, które właśnie objawiają się w nich z coraz większą mocą. Postanowiłem więc łączność tych dwóch pojęć - miasta i szczęścia, na nowo przemyśleć.

Zacznijmy jednak od Mistrza Kołakowskiego:

Po pierwsze przyjaciele. A poza tym:
Chcieć niezbyt wiele. Wyzwolić się z kultu młodości. Cieszyć się pięknem. Nie dbać o sławę. Wyzbyć się pożądliwości. Nie mieć pretensji do świata. Mierzyć siebie swoją własną miarą. Zrozumieć swój świat. Nie pouczać. Iść na kompromisy ze sobą i światem. Godzić się na miernotę życia. Nie szukać szczęścia. Nie wierzyć w sprawiedliwość świata. Z zasady ufać ludziom. Nie skarżyć się na życie. Unikać rygoryzmu i fundamentalizmu.

Te przykazania prof. Leszek Kołakowski sformułował w rozmowie z Jackiem Żakowskim przeprowadzonej dla tygodnika „Polityka” w 2004 roku.

Dla kogoś kto właśnie wkraczał w dorosłość, brzmiało to jak herezja. Cały świat przecież, wszystko dookoła, kazało mi nie godzić się na miernotę czegokolwiek, chwytać się każdej możliwej szansy na polepszenie swojego bytu i szukać, szukać i jeszcze raz szukać: szczęścia właśnie. Gdy ma się dwadzieścia dwa lata, życie, w które się właśnie wkracza (zdawałoby się) na własnych warunkach wydaje się czymś, co może być tylko szczęśliwe albo nieszczęśliwe.

A tu mądry człowiek mówi: nie szukać szczęścia.

Co gorsza - profesor Kołakowski zestawił te dwa krótkie przykazania z innymi, których sens rozumiałem i podzielałem („nie pouczać”, „zasady ufać ludziom”, „unikać fundamentalizmu” itd). To potęgowało konfuzję. Tłukłem się po świecie przez kilka dobrych lat, aż przyswoiłem sobie naukę z tej lektury. Dziś już rozumiem, co Kołakowski miał na myśli, gdy formułował swoje przykazania w rozmowie z Żakowskim oraz gdy w książeczce Czy Bóg jest szczęśliwy i inne pytania pisał: „Powyżej wieku pięciu lat jesteśmy przypuszczalnie za starzy na szczęście”.
Co nie znaczy, że jestem nieszczęśliwy.
Względem szczęścia w życiu przyjmuję po prostu postawę agnostyczną.

Zaczynam od tej myśli Kołakowskiego, bo kiedyś użyłem jej podczas jednej z miejskich debat, w jakich od czasu do czasu zdarza mi się brać udział. Wydarzenie organizowała Ambasada Królestwa Danii - kraju, który od lat wiedzie prym w rankingach szczęśliwości (i spożycia antydepresantów) i którego stolica uchodzi za wzorzec miasta szczęśliwego. Kopenhagenizacja miast stała się już produktem, wiedzą tajemną, którą różnej maści firmy i konsultanci eksportują na cały świat - od Nowego Jorku, przez Warszawę, Pleszew, po Astanę i Moskwę. Rozmawialiśmy pod hasłem „Szczęśliwe, zdrowe i włączające miasta”, lukier lał się gęsto, miękki, skandynawski paternalizm wchodził w nas jak w masło. I gdy już wszyscy byliśmy niemal przekonani, że ogólnoludzkie, miejskie szczęście jest na wyciągnięcie naszych rąk, postanowiłem moim dyskutantom i dyskutantkom, przeczytać zamiast błyskotliwej, własnej puenty, te przykazania Kołakowskiego. Chwilę później nasz czas na scenie dobiegł końca, a ja musiałem biec na pociąg do Warszawy. Gdy siedziałem już wygodnie w swoim przedziale, dostałem SMS-a od znajomej, która została na konferencji do końca:

„Strasznie skwasiłeś atmosferę tym Kołakowskim - pisała - zupełnie ich wybiłeś z rytmu”.

W zasadzie o to mi chodziło. Pojęcie „miasta szczęśliwego” spopularyzował swoją bestsellerową książką kanadyjski dziennikarz Charles Montgommery. To właśnie do jej polskiego wydania pisałem ów wstęp. Jest to szalenie pouczająca i pożyteczna lektura. I założycielski bestseller znakomitej, miejskiej serii wydawnictwa Wysoki Zamek. Od jego pierwszego wydania w naszym kraju upłynęła dekada. Sięgam po ten tytuł regularnie, bo Montgommery odrobił tam porządnie wszystkie lekcje - objechał kawał świata, od Bogoty zaczynając, a na Vancouver kończąc. Jest więc ta książka solidnym kompendium wiedzy o progresywnych, miejskich rozwiązaniach budujących silne wspólnoty, sprzyjających zdrowiu i środowisku, zwiększających odporność na kryzysy i podnoszących jakość życia w miastach. Ale czy to wszystko daje ich mieszkańcom szczęście? Czy czyni te miasta „szczęśliwymi”? Im częściej zaglądam do Montgommery'ego, i im dłużej chodzę po ziemi, tym bardziej wątpię.

Z historycznego punktu widzenia, szczęście jest konceptem, który pojawił się dopiero wraz z nastaniem ery nowoczesnej. Wcześniej celem ludzkiego życia były najczęściej reprodukcja i po prostu przetrwanie. Potem wierność bogom i ewentualne zbawienie (jeśli akurat dany bóg takie oferował), z czasem doszła do tego służba królowi, innemu władcy albo panu, choćby miał to być jakiś podrzędny szlachcic czy inny feudał. Szczęście w rejestrze celów ludzkiego istnienia pojawiło się dość późno. Niemiecki filozof Peter Sloterdijk uważa, że stało się to wówczas, gdy człowiek posiadł technologię i butę do tego, by podporządkować sobie cały świat. Oświecenie, narodziny współczesnej nauki, rozum jako coś co odróżnia nas od „zwierzęcych maszyn”, wreszcie maszyna parowa, przemysł, kolej, paliwa kopalne - kolejne fazy rewolucji przemysłowej, wszystko to doprowadziło do narodzin nowoczesności - epoki, w której człowiekowi zaczyna się wydawać, że może wszystko. Że tylko od jego ciężkiej fizycznej i umysłowej pracy zależy zgłębienie wszystkich tajemnic wszechświata oraz wydobycie i wykorzystanie wszystkich jego zasobów na swój, ludzki, pożytek. W tym właśnie momencie dochodzi do tego, co Sloterdijk nazywa „planetaryzacją poszukiwań szczęścia”. Już nie przetrwanie, nie zbawienie, nie służba i śmierć w wojennej chwale, a właśnie szczęście staje się celem człowieka. Niemiecki filozof widzi w tym momencie początek końca konceptu nowoczesnego, czy też, jak kto woli, zalążek ponowoczesności czyli epoki, w której zasłona opada, obietnica szczęścia okazuje się czczą iluzją, a człowiek staje samotny wobec nagiej rzeczywistości. Ten moment rozczarowania czy też przejrzenia na oczy Walter Benjamin ujął w słynnych słowach, że „nowoczesność zrodziła się pod znakiem samobójstwa” antycypując nieco planetarne rozczarowanie konceptem powszechnej szczęśliwości.

Ciągle jednak istnieją nisze, w których ten rodzaj myślenia ma się dobrze. Jedną z tych nisz jest właśnie ogólnie rozumiany dyskurs miejski. To w zasadzie zdumiewające, bo po kolejnych ekonomicznych wstrząsach, po pandemii, wojnie w Ukrainie, rzezi Palestyny, wobec postępujących zmian klimatu i przekształceń planetarnego ekosystemu, jako jednostki coraz silniej chyba tracimy złudzenia, że nasze życia będą szczęśliwe w takim rozumieniu, w jakim pojmowaliśmy to słowo u progu XXI wieku. Owszem gdzieś tam łakniemy szczęścia, wychowaliśmy się w bowiem w świecie, który to pojęcie sfetyszyzował, definiujemy je jednak zdecydowanie inaczej. Dziś jesteśmy zasadniczo szczęśliwi (zadowoleni?), bo nie ma u nas wojny, wizja polexitu oddaliła się nieco wraz z ubiegłorocznymi wyborami, nie widać kolejnej pandemii na horyzoncie, chwilowo nasze finanse są z grubsza stabilne (cokolwiek miałaby ich „stabilność” znaczyć) i możemy spokojnie konsumować. Jednocześnie wstrząsy ostatnich lat uświadomiły nam jak kruchy jest to stan. Widok rosyjskich czołgów rozjeżdżających ukraińskie supermarkety, łudząco podobne do polskich supermarketów, został w nas głęboko i nie pozwala nam uznawać, że tak już będzie zawsze. Uchodźcy z Ukrainy koczujący na polskich dworcach wiosną 2022 roku byli łudząco podobni do nas. Mieli na sobie kurtki z tych samych odzieżowych sieciówek.

Pojęcie miasta szczęśliwego coraz mniej przystaje do rzeczywistości, jaka nas czeka. Wywodzi się bowiem z nowoczesnej wizji świata - takiego, w którym wiemy już i mamy wszystko, więc w końcu możemy spokojnie odpocząć. Tymczasem w połowie trzeciej dekady XXI wieku dotrzeć do nas musi, że dobrze (szczęśliwie) już było. Dziś myśląc o naszych miastach, musimy przygotować je na kryzysy, które nadejdą - kolejne pandemie, wzrastające globalne temperatury i ich konsekwencje, postępujące kryzysy zdrowia psychicznego, turbulencje na rynkach finansowych oraz wojny. Owszem - wiele rozwiązań z katalogu „miast szczęśliwych” znajdzie tu dla siebie miejsce. Miasta bardziej odporne na zmiany klimatu, to miasta błękitne i zielone, bioróżnorodne, zwarte, gęste i zeroemisyjne, a więc takie, po których poruszamy się o własnych siłach, a nie samochodami. Lockdown łatwiej przetrwać w mieście silnych, sąsiedzkich wspólnot. To one także są elementem oporu i mobilizacji w sytuacji wojennego kryzysu co pokazały liczne, obywatelskie inicjatywy w miastach Ukrainy.
„Miasto szczęśliwe” pozwolę sobie więc traktować jak koncept z przeszłości, który trzeba przetłumaczyć na język teraźniejszości. Owszem, można się zżymać, że w takim miejscu się znaleźliśmy, ale można znowu sięgnąć po przykazania filozofa, który mówi:

„Nie mieć pretensji do świata (…)Nie skarżyć się na życie (…) Chcieć niezbyt wiele”.